Franciszek Ksawery Bogusz

Franciszek Xawery Bogusz był dziedzicem dóbr Lubasz. Jego nagrobek zachował się na starym cmentarzu rzymskokatolickim w Szczucinie i należy do najstarszych obecnie znanych nagrobków na tej nekropolii. Próba zweryfikowania znajdującej się na nim inskrypcji doprowadziła jednak do interesującej zagadki źródłowej, ponieważ w dostępnych materiałach pojawiają się aż trzy różne daty jego śmierci: 1846, 1847 i 1848 rok.

Nagrobek w Szczucinie – 1847 rok

Na zachowanym nagrobku Franciszka Xawerego Bogusza odczytujemy informację, że przeżył 73 lata, natomiast jako rok jego śmierci widnieje – według naszego odczytu – 1847.

To właśnie inskrypcja nagrobna stała się punktem wyjścia do dalszych poszukiwań i próby ustalenia rzeczywistej daty śmierci.

Księga zgonów parafii Szczucin – 1848 rok

W księdze zgonów parafii rzymskokatolickiej w Szczucinie odnaleziony został wpis dotyczący Franciszka Xawerego Bogusza z Lubasza, określonego jako dziedzic dóbr Lubasz.

Według tego zapisu Franciszek Xawery Bogusz zmarł 27 maja 1848 roku, a jego pogrzeb odbył się 29 maja 1848 roku. Wiek zmarłego określono na 72 lata, natomiast jako przyczynę śmierci zapisano łacińskie określenie naturalis, czyli śmierć naturalną.

Powstają więc dwie rozbieżności pomiędzy nagrobkiem a księgą zgonów:

nagrobek: 1847 rok, 73 lata,
księga zgonów: 27 maja 1848 roku, 72 lata.

Na obecnym etapie nie można automatycznie uznać jednego z tych zapisów za błędny. Konieczne byłoby między innymi ustalenie charakteru zachowanej księgi – czy mamy do czynienia z zapisem sporządzanym na bieżąco, czy z późniejszym odpisem. W przypadku odpisu mogła powstać pomyłka podczas przepisywania. Z drugiej strony błąd mógł znaleźć się również na nagrobku, zarówno podczas jego wykonywania, jak i ewentualnego późniejszego odnawiania inskrypcji.

Rodowód Boguszów – 1846 rok

Trzecia data pojawia się w książce dra Adama Bogusza Karty z dziejów wsi Smarżowy i Siedlisk powiatu pilźnieńskiego oraz wspomnienia ich dawnych dziedziców (1686–1846), wydanej w Krakowie w 1904 roku.

W zamieszczonym w publikacji „Rodowodzie Boguszów z Ziemblic h. Półkoza” przy Ksawerym Boguszu zapisano:

„Ksawery dz. Lubasza 1781 † 1846”.

Według tego źródła miał więc urodzić się w 1781 roku i umrzeć w 1846 roku.

Informacji tej nie można pominąć. Dr Adam Bogusz był potomkiem rodu, którego dzieje opisywał, dlatego przy opracowywaniu genealogii mógł korzystać z rodzinnych dokumentów, przekazów lub innych materiałów, które obecnie nie są znane albo nie zachowały się do naszych czasów.

Jednocześnie rok 1846 pozostaje w sprzeczności zarówno z inskrypcją nagrobną wskazującą rok 1847, jak i z księgą zgonów parafii Szczucin, według której Franciszek Xawery Bogusz zmarł w maju 1848 roku.

Data 1846 jest również często powtarzana w internetowych drzewach genealogicznych, jednak zazwyczaj bez podania źródła, na podstawie którego została przyjęta.

Czy Franciszek Xawery Bogusz zginął podczas rabacji galicyjskiej?

W niektórych materiałach internetowych można spotkać informację, że Franciszek Xawery Bogusz miał zginąć podczas rabacji galicyjskiej w lutym 1846 roku.

Analiza dostępnych źródeł nie potwierdza jednak tej wersji.

W książce dra Adama Bogusza zamieszczono odpis wykazu osób zamordowanych podczas rabacji na terenie parafii Siedliska. Wśród wymienionych ofiar znajduje się Tytus Bogusz, lat 28, syn Ksawerego Bogusza, dziedzica Lubasza i Brzozówki.

Franciszek Xawery Bogusz nie został natomiast wymieniony w tym wykazie jako ofiara rabacji.

Dodatkowym źródłem jest zachowana karta z księgi zgonów parafii rzymskokatolickiej w Siedliskach, obejmująca zgony związane z wydarzeniami rabacji galicyjskiej. Również w tym dokumencie nie odnaleziono wpisu dotyczącego śmierci Franciszka Xawerego Bogusza.

Zestawienie wykazu ofiar z zapisem metrykalnym wyraźnie osłabia więc wersję, według której miał on zostać zamordowany podczas rabacji w 1846 roku. Nie rozstrzyga to jeszcze, czy rzeczywistą datą jego śmierci był rok 1847 czy 1848, jednak informację o jego śmierci podczas rabacji należy traktować z dużą ostrożnością.

Cmentarz istniał już w 1848 roku

Istotnego kontekstu dostarcza plan katastralny Szczucina z 1848 roku. Na południe od kościoła św. Marii Magdaleny zaznaczony jest na nim cmentarz odpowiadający lokalizacji dzisiejszego starego cmentarza przy ulicy Radomyślskiej.

Potwierdza to, że nekropolia funkcjonowała już w czasie, gdy – według księgi zgonów – zmarł Franciszek Xawery Bogusz. Sam plan nie pozwala oczywiście ustalić, kiedy wykonano zachowany do dziś nagrobek, ale stanowi ważne potwierdzenie istnienia cmentarza w 1848 roku.

Interesująca jest również rozbieżność z kartą ewidencyjną starego cmentarza. W dokumencie tym jako najstarszy zachowany nagrobek wskazano grób Teodora Mieczkowskiego z 1881 roku. Nie uwzględniono natomiast znacznie starszego nagrobka Franciszka Xawerego Bogusza z odczytywaną datą 1847 ani grobów z lat 60. XIX wieku. Przyczyna tego pominięcia pozostaje do wyjaśnienia.

Trzy daty – nierozwiązana zagadka

Na obecnym etapie źródła przedstawiają trzy różne daty śmierci Franciszka Xawerego Bogusza:

1846 – rok podany w rodowodzie Boguszów opublikowanym przez dra Adama Bogusza w 1904 roku,

1847 – rok odczytywany z zachowanej inskrypcji nagrobnej na starym cmentarzu w Szczucinie,

27 maja 1848 – dokładna data śmierci zapisana w księdze zgonów parafii rzymskokatolickiej w Szczucinie.

Na obecnym etapie badań nie można z całkowitą pewnością rozstrzygnąć, skąd wynikają te rozbieżności. Najbardziej szczegółowym źródłem pozostaje zapis metrykalny z 1848 roku, zawierający nie tylko datę śmierci i pogrzebu, ale również wiek zmarłego i określenie przyczyny śmierci. Nie należy jednak ignorować ani inskrypcji nagrobnej, ani rodzinnego rodowodu Boguszów.

Dalsze badania wymagają odnalezienia kolejnego, niezależnego źródła odnoszącego się bezpośrednio do śmierci Franciszka Xawerego Bogusza. Dopiero jego zestawienie z nagrobkiem, księgą zgonów i rodowodem może pozwolić ostatecznie wyjaśnić, czy zmarł w 1846, 1847 czy 1848 roku.