Most na Wiśle

Historia miejsca

Most na Wiśle w Szczucinie od dziesięcioleci stanowi jedno z najważniejszych połączeń komunikacyjnych regionu. Łączy dwa brzegi Wisły, a współcześnie również województwa małopolskie i świętokrzyskie. Jego historia jest jednak znacznie dłuższa niż dzieje obecnej stalowej konstrukcji, oddanej do użytku w 1953 roku.

Dawne doniesienia prasowe pozwalają odtworzyć losy wcześniejszych przepraw, wielokrotnie niszczonych przez działania wojenne i potężne zatory lodowe. Pokazują również, jak wielkie znaczenie most miał dla mieszkańców Szczucina i okolicznych miejscowości.

Most w czasie I wojny światowej

Na początku XX wieku Wisła w okolicach Szczucina stanowiła granicę pomiędzy Galicją a Królestwem Polskim. Przeprawa miała znaczenie zarówno gospodarcze, jak i wojskowe.

Jednym ze świadectw jej historii są wspomnienia Józefa Piłsudskiego zawarte w książce „Moje pierwsze boje”. Opisując działania legionistów we wrześniu 1914 roku, Piłsudski wspominał pożar mostu szczucińskiego, widoczny z dużej odległości jako łuna na niebie. Zniszczenie przeprawy miało istotny wpływ na sytuację wojskową nad Wisłą.

Nie był to jednak koniec historii mostów w tym miejscu. W kolejnych latach funkcjonowały tu drewniane przeprawy, narażone na zniszczenie przez wezbrane wody rzeki.

Mosty niszczone przez Wisłę – lata 1922–1924

Ważnym zagrożeniem dla dawnych konstrukcji była sama Wisła, szczególnie podczas wiosennych roztopów.

2 marca 1922 roku krakowski „Głos Narodu” informował o olbrzymim zatorze lodowym, który przemieszczał się w dół Wisły. Napierające zwały lodu zniszczyły między innymi przeprawę pod Szczucinem. Gazeta donosiła, że lody „uniosły ze sobą most pod Szczucinem”.

Podobne wydarzenie opisywał „Dziennik Narodowy” z 29 marca 1924 roku. W doniesieniu o wiosennych powodziach poinformowano, że kra zerwała stary drewniany most wojskowy na Wiśle pod Szczucinem.

Te krótkie wzmianki pokazują, jak nietrwałe były wcześniejsze konstrukcje i dlaczego konieczne stało się wybudowanie solidniejszej przeprawy.

21 listopada 1925 roku – otwarcie nowego mostu

Przełomowym wydarzeniem było otwarcie nowego mostu 21 listopada 1925 roku. Informację o tym zamieścił dwa dni później warszawski „Przegląd Techniczny”, podkreślając znaczenie przeprawy łączącej ziemie dawnego Królestwa Polskiego i Galicji.

O szczegółach budowy pisała również „Gazeta Bydgoska” z 21 listopada 1925 roku.

Nowy most miał konstrukcję kratową, wykonaną w systemie drewniano-żelbetowym inżyniera Rechniewskiego. Zastosowano rozwiązanie, w którym szczególnie narażone na niszczenie węzły drewnianej kratownicy wykonywano z żelbetu.

Według ówczesnego opisu prasowego most składał się z ośmiu przęseł, każde o długości około 42 metrów. Całkowita długość przeprawy wynosiła około 370 metrów, a szerokość 5,6 metra.

Koszt budowy wraz z nasypami wyniósł około 600 tysięcy złotych. Była to suma znacznie niższa od szacowanych 4–5 milionów złotych, które należałoby przeznaczyć na budowę konstrukcji żelbetowej. Przewidywano, że zastosowany system zapewni trwałość mostu przez około 33 lata.

Prace prowadzono przez trzy sezony budowlane. Wykorzystywano przede wszystkim krajowe materiały i pracę miejscowych robotników.

Przed otwarciem przeprowadzono również próby obciążeniowe. Przez konstrukcję dwukrotnie przejechał ciężki, 20-tonowy walec parowy, zatrzymujący się na poszczególnych przęsłach. Wyniki pomiarów okazały się korzystniejsze od przewidywanych — odkształcenia konstrukcji były niewielkie.

Nowa przeprawa miała szczególne znaczenie dla połączenia Tarnowa, Szczucina, Pacanowa i dalszych miejscowości po północnej stronie Wisły.

Przez most poprowadzono także tor kolejki wąskotorowej, umożliwiającej połączenie sieci kolejowej okolic Jędrzejowa i Staszowa z normalnotorową linią Tarnów–Szczucin. Dzięki temu most służył zarówno pojazdom drogowym, jak i transportowi kolejowemu.

Lód ponownie zagraża przeprawie – 1935 rok

Nawet solidniejszy most nie był całkowicie odporny na siłę Wisły.

20 lutego 1935 roku „Głos Narodu” opublikował doniesienie o niebezpiecznej sytuacji pod Szczucinem. Napierające lody utworzyły przed mostem zator o długości około pięciu kilometrów.

Gdy zwały lodowe zaczęły spływać, uszkodziły elementy zabezpieczające konstrukcję. Jeden z lodołamów, oznaczony numerem 8, został zniszczony, natomiast kolejny, oznaczony numerem 6, doznał poważnych uszkodzeń.

W obawie o bezpieczeństwo przeprawy czasowo wstrzymano komunikację podczas spływu lodów.

1937 rok – most zamknięty przez policję

Most szczuciński był również świadkiem wydarzeń politycznych okresu międzywojennego.

W numerze z 2 maja 1937 roku tygodnik „Piast” opublikował korespondencję zatytułowaną „Jakie to były przygotowania”, dotyczącą policyjnych działań związanych z zakazanymi obchodami rocznicy bitwy pod Racławicami.

Według autora relacji dawną granicę pomiędzy zaborami obstawiono policyjnymi posterunkami. Zamknięto łodzie i promy, a sam most w Szczucinie zabito deskami i objęto strażą około 40 uzbrojonych policjantów.

Gazeta opisywała także trudną sytuację mieszkańców, którzy wyjechali na targ do Pacanowa lub do młyna w Słupi i nie mogli powrócić do domów. Niektórzy mieli pozostawać po drugiej stronie Wisły nawet trzy dni, bez wystarczających zapasów żywności dla siebie i koni.

W relacji wspomniano również o ponad 50 cielętach, które wskutek zamknięcia przeprawy nie mogły zostać przewiezione na drugi brzeg.

Jest to jeden z ciekawszych zachowanych opisów pokazujących, jak wielkie znaczenie miał most w codziennym życiu okolicznych mieszkańców.

Wojenne zniszczenia i budowa nowej konstrukcji

Pod koniec lat trzydziestych rozpoczęto przygotowania do zastąpienia drewnianej przeprawy nowocześniejszym mostem.

W latach 1938–1939 wykonano podpory planowanej konstrukcji, jednak wybuch II wojny światowej uniemożliwił zakończenie inwestycji.

We wrześniu 1939 roku istniejący most został zniszczony podczas działań wojennych. W okresie okupacji niemieckiej przeprawę odbudowano, lecz w 1945 roku ponownie uległa zniszczeniu.

Po wojnie przystąpiono do budowy obecnego mostu. Wykorzystano między innymi podpory wykonane jeszcze przed 1939 rokiem.

Stalową konstrukcję zmontował w 1952 roku warszawski Mostostal. Rok później, w 1953 roku, most został oddany do użytku.

Most drogowo-kolejowy

Obecna konstrukcja ma około 430 metrów długości i osiem przęseł, z czego trzy główne przęsła kratownicowe znajdują się nad nurtem Wisły, a pozostałe nad terenami zalewowymi.

Podobnie jak poprzedni most, nowa przeprawa początkowo służyła również kolejce wąskotorowej. Jej torowisko zostało jednak przesunięte na południowo-zachodnią stronę konstrukcji.

W czasie przejazdu pociągu ruch samochodowy był wstrzymywany za pomocą rogatek. Po zaprzestaniu wykorzystywania torów na moście w latach siedemdziesiątych XX wieku torowisko przykryto nawierzchnią asfaltową, a później usunięto.

Most stał się wówczas przeprawą wyłącznie drogową.

Most współcześnie

Współczesny most w Szczucinie znajduje się w ciągu drogi krajowej nr 73, stanowiącej ważny szlak komunikacyjny pomiędzy Kielcami, Buskiem-Zdrojem i Tarnowem.

W latach 2012–2013 przeprowadzono gruntowny remont obiektu, podzielony na dwa etapy. Wymieniono nawierzchnię, izolację i część betonu płyty pomostu, a także naprawiono uszkodzenia konstrukcji. Koszt prac wyniósł około 3 milionów złotych.

W kolejnych latach prowadzono również zabiegi konserwacyjne, w tym zabezpieczenia antykorozyjne stalowych elementów.

Dziś charakterystyczny zielony most pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych obiektów Szczucina. Jego dzieje są świadectwem zmieniających się granic, rozwoju transportu, wojennych wydarzeń oraz nieustannej walki człowieka z żywiołem Wisły.

Historia tej przeprawy to nie tylko opowieść o konstrukcjach i datach. To również historia mieszkańców, dla których most przez kolejne pokolenia był niezbędnym połączeniem z drugim brzegiem rzeki.

### Źródła i materiały historyczne

1. Wikipedia, „Most w Szczucinie” – historia przeprawy, konstrukcja mostu i kolejka wąskotorowa.
2. „Głos Narodu”, 2 marca 1922 r., nr 50 – doniesienie o zniszczeniu mostu przez spływającą Wisłą krę.
3. „Dziennik Narodowy”, 29 marca 1924 r., nr 60 – informacja o zerwaniu drewnianego mostu wojskowego pod Szczucinem.
4. „Gazeta Bydgoska”, 21 listopada 1925 r., nr 270, s. 8 – opis budowy mostu, kosztów, konstrukcji oraz prób obciążeniowych.
5. „Przegląd Techniczny”, 23 listopada 1925 r., nr 47, s. 688 – informacja o otwarciu mostu 21 listopada 1925 roku.
6. „Głos Narodu”, 20 lutego 1935 r., nr 50 – doniesienie o pięciokilometrowym zatorze lodowym i uszkodzeniach zabezpieczeń mostu.
7. „Piast”, 2 maja 1937 r., nr 18, „Jakie to były przygotowania” – relacja dotycząca policyjnej blokady mostu.
8. Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad, „Most w Szczucinie w ciągu drogi krajowej 73 wyremontowany”, 2013.
9. Fotopolska – „Most w Szczucinie”, archiwalne fotografie i materiały historyczne.

Czy wiesz, że?

• Most ma około 430 metrów długości. To jedna z najważniejszych przepraw przez Wisłę w tej części regionu.
• W marcu 1924 roku spływająca Wisłą kra zerwała stary drewniany most wojskowy pod Szczucinem. O wydarzeniu informował ówczesny „Dziennik Narodowy”.
• 21 listopada 1925 roku otwarto nowy most, który połączył tereny dawnej Galicji i Królestwa Polskiego. Jego budowa trwała około dwóch i pół roku.
• Budowa przeprawy otwartej w 1925 roku kosztowała około 600 tysięcy złotych. Według ówczesnej prasy wykonanie mostu w całości z żelbetu kosztowałoby nawet 4–5 milionów złotych.
• Przed otwarciem przeprawy w 1925 roku przeprowadzono niezwykłą próbę wytrzymałościową. Przez most dwukrotnie przejechał 20-tonowy walec parowy, zatrzymując się na poszczególnych przęsłach. Próba zakończyła się pomyślnie.
• W lutym 1935 roku przed mostem w Szczucinie utworzył się zator lodowy o długości około pięciu kilometrów. Napierająca kra zniszczyła jeden z lodołamów i poważnie uszkodziła drugi, zmuszając do czasowego wstrzymania ruchu.
• W kwietniu 1937 roku, w związku z zakazanymi uroczystościami w Racławicach, przeprawę zabito deskami i obstawiono policją. Według relacji tygodnika „Piast” pilnowało jej około 40 uzbrojonych funkcjonariuszy.
• Podczas policyjnej blokady w 1937 roku część mieszkańców wracających z targu w Pacanowie i młyna w Słupi nie mogła przedostać się do Szczucina. Gazeta opisywała również ponad 50 cieląt zatrzymanych po drugiej stronie rzeki. Niektórzy podróżni mieli czekać na powrót nawet trzy dni.
• W 1939 roku został wysadzony przez wojsko polskie, a w 1945 roku zniszczony przez Niemców.
• Chociaż obecną stalową konstrukcję oddano do użytku w 1953 roku, wykorzystano przy niej podpory wykonane jeszcze w latach 1938–1939, przed wybuchem II wojny światowej.
• Przez szczuciński most przebiegała dawniej kolejka wąskotorowa, łącząca okolice Staszowa i Jędrzejowa ze Szczucinem. Podczas przejazdu pociągu ruch samochodowy był wstrzymywany. Torowisko zlikwidowano w latach 70. XX wieku.
• Stalową konstrukcję obecnego mostu zmontował Mostostal z Warszawy. Montaż wykonano w 1952 roku, a rok później most oddano do użytku.
• Most w Szczucinie jest łudząco podobny do mostu im. Edwarda Śmigłego-Rydza we Włocławku, oddanego do użytku w 1937 roku. Obie przeprawy wyróżniają się charakterystyczną zieloną, stalową konstrukcją kratownicową. Mimo że nie są identyczne, ich podobieństwo jest widoczne już na pierwszy rzut oka.